TYT problemlerde asıl iş: metni matematik diline çevirmek
TYT problemlerde asıl iş, metni matematik diline çevirmektir. Bir problem cümlesi günlük hayattan gelir; içinde sayılar, birimler ve birbirine bağlı birkaç bilgi vardır. Öğrenci çoğu zaman metni hızlıca okur, sayıları görür ve hemen işleme başlar. Sonuç yanlış çıkınca buna dikkatsizlik denir; oysa altında sık sık okunmamış bir cümle, karıştırılmış bir birim ya da yanlış kurulmuş bir ilişki vardır.
MEB’in ortaöğretim matematik programı, amaçları arasında öğrencilerin problem çözme becerilerini geliştirmesini sayar; gerekçe bölümünde de matematiği modelleme ve problem çözmede kullanabilen bireylere ihtiyaç duyulduğunu belirtir. Yani günlük hayat durumunu matematik diline çevirmek, programın da beklediği bir beceridir. Aşağıdaki çalışma sırası bu sayfanın önerisidir, programdan alıntı değildir: durumu anla, bilinmeyeni belirle, ilişkiyi yaz, çöz, sonucu metne geri koy.
Bu sayfa yalnız metinden denklem kurma becerisine odaklanır. Genel çalışma düzeni, konu sırası ve sınav günü planı TYT matematik nasıl çalışılır sayfasının konusudur; burada o başlıkları tekrar etmiyoruz.
Verilen–istenen–ilişki–denklem kartı
Kartın amacı, kafanızdaki belirsizliği kâğıda taşımaktır. Dört satırı doldurduğunuzda sorunun büyük kısmı çözülmüş olur. Aşağıdaki boş kartı yazdırıp ya da deftere çizerek her soruda kullanabilirsiniz.
| Kart alanı | Kendinize soracağınız soru | Sizin yazacağınız |
|---|---|---|
| Verilen | Metinde açıkça yazan sayılar ve birimler neler? | |
| İstenen | Benden ne isteniyor, hangi birimde? | |
| İlişki | Verilenler istenene hangi işlemle ya da eşitlikle bağlanıyor? (Tek cümleyle yazın.) | |
| Denklem | İlişkiyi bilinmeyen bir harfle tek satırda nasıl yazarım? |
Şimdi aynı kartı üç farklı problem türünde doldurulmuş hâliyle görelim. Örneklerin hepsi bu sayfa için özgün hazırlandı ve çözümleri tek tek kontrol edildi.
| Kart alanı | Yaş problemi | Hız problemi | Yüzde problemi |
|---|---|---|---|
| Metin | Anne 36, çocuk 8 yaşında. Kaç yıl sonra annenin yaşı çocuğun yaşının 3 katı olur? | Bir araç 2 saat 60 km/sa, sonraki 3 saat 80 km/sa hızla gidiyor. Ortalama hızı kaç km/sa? | Bir kitaplıktaki kitapların %40’ı roman ve 60 roman var. Kitaplıkta kaç kitap var? |
| Verilen | Anne 36, çocuk 8 yaşında (bugün) | 2 sa × 60 km/sa ve 3 sa × 80 km/sa | Roman sayısı 60; romanların oranı %40 |
| İstenen | Gerekli yıl sayısı (x) | Ortalama hız (km/sa) | Toplam kitap sayısı (t) |
| İlişki | x yıl sonra anne yaşı = 3 × çocuk yaşı | Ortalama hız = toplam yol ÷ toplam süre | Toplamın %40’ı roman sayısına eşit |
| Denklem | 36 + x = 3 · (8 + x) | (60·2 + 80·3) ÷ (2 + 3) | 0,40 · t = 60 |
| Çözüm | 36 + x = 24 + 3x, 12 = 2x, x = 6 | 360 ÷ 5 = 72 km/sa | t = 60 ÷ 0,40 = 150 |
| Kontrol | 6 yıl sonra anne 42, çocuk 14; 42 = 3 · 14 | Hızların ortalaması 70 olurdu; süreler eşit olmadığı için 72 çıkması beklenen sonuçtur | 150 kitabın %40’ı 60 eder |
İki kısa örnek daha: Bir sınıfta 28 öğrenci var; kız öğrenci sayısı erkek öğrenci sayısından 4 fazla. Erkek sayısına e dersek kızlar e + 4 olur ve e + (e + 4) = 28 yazılır. Buradan 2e + 4 = 28, 2e = 24, e = 12 bulunur. Kontrol: 12 erkek ve 16 kız toplam 28 eder. Bir pazarcı sabah 3 kasada 18’er kilogram, öğleden sonra 2 kasada 12’şer kilogram domates satıyorsa toplam 3 × 18 + 2 × 12 = 54 + 24 = 78 kilogramdır.
Kartı doldururken birim yazmayı atlamayın. “18” tek başına bir şey anlatmaz; “18 kg” anlatır. Bilinmeyeni gösterdiğiniz harfin yanına neyi temsil ettiğini yazın; böylece denklemin sonunda neyi bulduğunuzu karıştırmazsınız.
Kartı her soruda aynı sırayla kullanın
Kartın dört satırı, okuma ve kontrol adımlarıyla birlikte altı adımlık bir sıra oluşturur. İlk birkaç denemede yavaş gelmesi normaldir; amaç hız değil, sıranın otomatikleşmesidir.
- Metni kalem oynatmadan bir kez baştan sona okuyun.
- İkinci okumada verilenleri işaretleyin; her sayının yanına birimini yazın.
- İsteneni tek cümleyle yazın: “Benden … isteniyor.”
- İlişkiyi kendi cümlelerinizle kurun: “… ile … arasındaki bağ …”
- Bilinmeyeni bir harfle gösterip denklemi kurun ve çözün.
- Sonucu metne geri koyun; birim ve mantık kontrolü yapın.
Bu listede en çok atlanan adım sonuncusudur. Öğrenci sonucu bulunca sayfayı çevirir; oysa cevabı cümlenin içine yerleştirmek, mantıksız sonuçların bir kısmını yakalar. Örneğin kişi sayısı kesirli çıkıyorsa ya da satılan miktar başlangıçtaki stoktan büyükse denklemde bir sorun vardır.
Problem çözerken süre yetmiyorsa: önce nerede kaybettiğinizi ölçün
Süre yetmiyor dediğinizde önce ölçün. On soruluk bir seti kronometreyle çözün ve her sorunun süresini kenara yazın. Ardından uzun süren soruları tek tek inceleyin: metni mi anlamadınız, denklemi mi kuramadınız, işlemde mi oyalandınız, yoksa cevabı mı gereksiz yere kontrol ettiniz?
ÖSYM’nin 2026 YKS kılavuzuna göre TYT’de Türkçe 40, Temel Matematik 40, Sosyal Bilimler 20 ve Fen Bilimleri 20 olmak üzere 120 soru vardır ve oturum 165 dakikadır. Kılavuzda her test için ayrı süre verilmez; 165 dakika tüm testleri kapsar. Matematik testindeki 40 sorunun kaçının problem olduğu kılavuzda ayrı yazmaz ve yıla göre değişir; bu yüzden sayfada bir problem sayısı vermiyoruz.
Aşağıdaki süre hesabı resmî bir kural değil, sizin çalışma bütçenizdir: 165 ÷ 120 = 1,375 dakika, yani soru başına ortalama 82,5 saniye. 40 soruluk bir matematik testine oransal pay 40 × 1,375 = 55 dakikadır. Kimi öğrenci Türkçeden kazandığı süreyi matematiğe aktarır, kimi tersini yapar; bu dağılımı denemelerde kendiniz deneyerek belirleyin. Ortalamanın çok üstüne çıkan soruları işaretleyin. Sınav süreleri ve oturum düzeni için LGS, TYT ve AYT kaç dakika sayfasına da bakabilirsiniz.
Hız, doğru modellemenin yan ürünüdür. Denklemi kuran öğrenci işlemi kısa sürede bitirir; modeli kuramayan öğrenci aynı soruda dakikalarca sayılarla uğraşır. Bu nedenle süre çalışmasını ayrı bir hız çalışması gibi değil, kart doldurma alışkanlığının parçası olarak yürütün. İki okumadan sonra denklem çıkmıyorsa soruyu işaretleyip geçin; dönüşte yeni gözle bakmak çoğu zaman daha hızlıdır.
Problem defteri: yanlışları türlere ayırın
Yanlış yaptığınız soruları silmek yerine türlere ayırın. Aynı türden hatalar tekrar ediyorsa sorun bilgi eksikliği değil, alışkanlıktır. Aşağıdaki çizelge, problem defterinizin ilk sayfası olabilir.
| Hata türü | Belirtisi | Düzeltme |
|---|---|---|
| Okuma | Soruyu yanlış anladım; verilen ile istenen karıştı | Metni iki kez oku, verilen–istenen satırlarını doldur |
| Modelleme | İşlem doğru ama denklem yanlış | İlişkiyi önce cümleyle yaz, sonra harfe çevir |
| İşlem | Denklem doğru, sonuç yanlış | Ara adımları yaz, tahminle karşılaştır |
| Kontrol | Cevap metne uymuyor | Sonucu cümleye geri koy; birim ve büyüklük kontrolü yap |
Defteri haftada bir açın ve yalnız işaretli soruları yeniden çözün. Bu kez kartı doldurmadan çözmeyi deneyin; takıldığınız yerde kartı açıp hangi satırın eksik kaldığına bakın. Eksik kalan satır genellikle ilişki satırıdır. İlişkiyi cümleyle yazmayı alışkanlık hâline getirdiğinizde denklem kendiliğinden gelir. Konu eksiği şüphesi varsa TYT matematik konuları listesinden hangi kazanımın sorun çıkardığına bakın.
Hangi kaynaklar, nasıl kullanılır? Veli ne yapabilir?
Kaynak seçerken üç şeye bakın: kazanımı doğru anlatan konu anlatımı, çözümlü örnek ve yeni metinlerle karşılaşacağınız soru seti. MEB matematik programı hangi sınıfta hangi kazanımın beklendiğini gösterir; ders kitabı ve MEB materyalleri bu kazanımları örneklerle destekler. ÖSYM’nin yayımladığı çıkmış sorular ise soru dilini tanımak için kullanılır. Çıkmış soruyu ezberlemek yerine aynı kazanımı ölçen kendi sorunuzu kurun.
Veli olarak yapabileceğiniz en yararlı şey cevabı söylemek değil, doğru soruyu sormaktır: “Verilen ne, istenen ne, bu ikisi arasındaki bağ ne?” Çocuğunuz bu üç soruya cevap veremiyorsa konuyu değil metni yeniden okumasını isteyin. Kısa ve düzenli bir çalışma, uzun ve baskılı bir oturumdan daha verimlidir. Deneme sonrası hata türlerini birlikte gözden geçirmek için deneme analizi nasıl yapılır sayfasından yararlanabilirsiniz.
Düzenli takip ve planlama ihtiyacı varsa YKS koçluğu sayfasına, site genelindeki diğer rehberler için Aile ve Eğitim ana sayfasına göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
- Ortaöğretim Matematik Dersi Öğretim Programı (2018): programın amaçları ve gerekçesi (s. 11) — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı
- 2026 YKS Kılavuzu: TYT testleri, soru sayıları (Tablo 1A–1B) ve 165 dakikalık oturum süresi — Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM)
Bu rehberi kim hazırladı?
Aile ve Eğitim Koçluk Ekibi — İstanbul merkezli, Türkiye geneli online öğrenci koçluğu, mizaç analizi ve veli atölyeleri. Rehberlerimiz koçluk görüşmelerinde en sık karşılaştığımız soruları ve güvenilir kaynakları temel alır; resmî kurallar değiştiğinde güncellenir.
Yaklaşımımızı tanı
