Enneagram ne demek? 9 tip, kanatlar, merkezler ve sınırları

Enneagram nedir, ne demek?

Enneagram, davranışların altındaki temel motivasyonları dokuz kişilik tipi üzerinden anlatan bir modeldir. Sözcük, Yunanca ennea (dokuz) ve gramma (çizilmiş, yazılmış şey) köklerinden gelir; model, çember içine çizilmiş dokuz köşeli bir sembolle gösterilir.

Modelin temel fikri şudur: İki kişi aynı davranışı farklı nedenlerle yapabilir. İki öğrenci de ödevini gece yarısına kadar düzeltiyor olabilir; biri “hatasız olmalı” diye, diğeri “öğretmenim beğensin” diye. Enneagram, davranıştan çok bu “neden” sorusuna odaklanır.

Kısacası enneagram, kendinizi ve başkalarını motivasyonlar üzerinden düşünmenize yarayan bir haritadır. Ama harita arazinin kendisi değildir; kimseyi bütünüyle anlatmaz.

Enneagram nereden çıktı?

Dokuz köşeli sembol eskidir; bugün bilinen dokuz tipli kişilik sistemi ise 20. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıktı. Sembolü Batı’da 20. yüzyılın başında George Gurdjieff tanıttı, ancak Gurdjieff dokuz kişilik tipi öğretmedi.

Tiplerin sembole bağlandığı sistem, 1960’larda Şili’de Arica okulunu yöneten Oscar Ichazo ile şekillendi. 1970’te Ichazo’nun çalışmalarını yerinde incelemek için Şili’ye giden psikiyatrist Claudio Naranjo, modeli ABD’deki psikoloji çevrelerine taşıdı. Sonraki yıllarda Don Riso, Russ Hudson ve Helen Palmer gibi yazarların kitaplarıyla geniş kitlelere yayıldı.

“Binlerce yıllık bilgelik” anlatımlarına temkinli yaklaşmakta yarar var. Sembolün kökeni antik geleneklere dayandırılsa da kişilik tipleri sistemi modern bir yorumdur.

Enneagram’ın 9 tipi nelerdir?

Enneagram’da 9 tip vardır ve her biri bir temel istek ile bir temel korku etrafında tanımlanır. Tip adları kaynaktan kaynağa değişir; tabloda yaygın Türkçe karşılıkları birlikte verdik.

Etkileşimli çarkta bir tipe dokunarak güçlü yanlarını, dikkat edilecek noktaları ve ders çalışmaya dair bir ipucunu görebilirsiniz.

Okurken şunu akılda tutun: Çoğu insan birkaç tipte kendinden parçalar bulur. “Ben kesin 3’üm” demek yerine “3’ün tarifindeki hangi cümle bana uyuyor?” diye sormak çok daha verimlidir.

Kanatlar ve üç merkez (kafa, kalp, beden) ne demek?

Kanat, ana tipin iki yanındaki komşu tiplerden birinin kişiliğe kattığı renktir; merkezler ise dokuz tipi üç grupta toplayan çatıdır. İkisi de modelin ikincil katmanlarıdır ve ana tipten sonra okunur.

Kanatlar

Dokuz tip çember üzerinde sıralandığı için her tipin iki komşusu vardır. Örneğin 1. tipin kanatları 9 ve 2’dir; kaynaklarda “1w9” ya da “1w2” diye yazılır. 1w9 daha sakin ve içe dönük, 1w2 ise daha yardımsever ve insan odaklı bir mükemmeliyetçi olarak tarif edilir.

Üç merkez

Bazı kaynaklar bunlara stres ve gelişim yönlerini gösteren “oklar”ı da ekler. Bu ikincil kavramların araştırma desteğinin özellikle zayıf olduğunu bilmek, onları kesin kurallar gibi okumamanızı sağlar.

Enneagram bilimsel mi? Araştırmalar ne söylüyor?

Kısa cevap: Kanıt karma ve sınırlıdır. 2021’de Journal of Clinical Psychology dergisinde yayımlanan ve 104 bağımsız örneklemi inceleyen sistematik derleme, Enneagram’ın güvenilirlik ve geçerliği konusunda karışık sonuçlar buldu.

Derlemenin öne çıkan bulguları:

• Destekleyen bulgular: Bazı ölçekler, kişiliği beş boyutta inceleyen Beş Faktör modeliyle kuramla uyumlu ilişkiler gösteriyor. Bazı çalışmalar modelin kişisel ve manevi gelişimde yararlı bulunduğunu bildiriyor.
• Zayıf noktalar: Faktör analizleri çoğunlukla dokuzdan az boyut buluyor; dokuz tipi veriden kümeleme yöntemleriyle türeten bir çalışma yok.
• İkincil kavramlar: Kanatlar ve tipler arası geçişler için araştırma desteği çok az.

Pratikte bu şu anlama gelir: Enneagram sohbet başlatmak ve kendini gözlemlemek için kullanılabilir. Ama klinik tanı, işe alım, yetenek ölçümü ya da “bu çocuk sayısalcı olamaz” türünden kararlar için uygun bir araç değildir.

Enneagram ile mizaç aynı şey mi?

Tam olarak değil; ama Türkiye’de “9 tip mizaç modeli” ya da “enneagram mizaç tipleri” dendiğinde çoğu zaman Enneagram kastedilir. “Mizaç” sözcüğü üç farklı şeyi anlatmak için kullanılıyor ve karışıklık buradan çıkıyor.

Sitemizdeki ücretsiz test, dokuz tipli modeli “mizaç” adıyla kullanır. Testi çözmek ve dokuz tipin çocuklar ve aileler için açıklamalarını okumak isterseniz Mizaç Analizi sayfasına geçebilirsiniz. Sonucu bu yazıdaki sınırlarla birlikte okumanızı öneririz.

Ücretsiz Enneagram testi nasıl çözülür ve yorumlanır?

Ücretsiz bir Enneagram testi kendinizi düşünmek için iyi bir başlangıçtır; sonucu bir hüküm değil, bir hipotez olarak okuyun. İnternetteki testler soru sayısı ve puanlama bakımından birbirinden çok farklıdır; aynı kişi iki farklı testte farklı tip alabilir.

1. İdeal hâlinizi değil, olağan hâlinizi işaretleyin. “Nasıl olmak isterdim?” yerine “Son birkaç ayda genelde nasıldım?” diye sorun.
2. Çok yorgun ya da gergin bir anda çözmeyin. Sınav haftasının gecesinde verilen cevaplar o anki stresi yansıtır.
3. En yüksek iki-üç sonuca birlikte bakın. Küçük bir puan farkı, iki tip arasında kesin bir ayrım demek değildir.
4. Tarifleri okurken “temel korku” satırında durun. Davranışlar benzeşebilir; sizi en çok tanımlayan genellikle neden kaçındığınızdır.
5. Bir yakınınıza sorun. “Bu tarif bana benziyor mu?” sorusu çoğu zaman test puanından daha öğreticidir.
6. Sonucu bir eyleme bağlayın. “Bu hafta neyi farklı deneyeceğim?” sorusuna cevap vermiyorsa sonuç yalnızca bir etiket olarak kalır.

Sitedeki 9 tipli testi Mizaç Analizi sayfasından ücretsiz çözebilirsiniz.

Öğrencilerle Enneagram nasıl kullanılır?

Öğrenciyle Enneagram’ın doğru kullanımı etiket koymak değil, kendini gözlemlemesine yardım eden sorular sormaktır. “Sen 9’sun, o yüzden erteliyorsun” cümlesi çocuğa bir bahane ya da kader verir; “Hangi görevlere başlamak sana zor geliyor?” sorusu ise bir plan başlatır.

Yapın

• Tip tariflerini birlikte okuyup “Hangi cümle sana uyuyor, hangisi uymuyor?” diye sorun.
• Gözlenen davranış üzerinden konuşun: “Son üç gün matematiğe en son başladın” gibi.
• Güçlü yanı bir çalışma stratejisine çevirin: Plan sevene haftalık tablo, yeniliği sevene ders değiştiren kısa bloklar.
• Sonucu birkaç ay sonra yeniden konuşun; ergenlikte kişinin kendine bakışı hızla değişebilir.

Yapmayın

• Tipi okul, alan ya da meslek seçiminde gerekçe olarak kullanmayın.
• Kardeşleri ya da arkadaşları tip üzerinden kıyaslamayın.
• “Senin tipin zaten böyle” diyerek bir davranışı değişmez ilan etmeyin.

Diyelim ki lise 1’deki bir öğrenci tarifleri okuyunca kendini 6. tipe yakın buluyor: Deneme öncesi “ya hazır değilsem” düşüncesi çok. Amaç “kaygılı tipsin” demek değil; deneme öncesi kısa bir kontrol listesi ve bildiği konulardan başlayan bir tekrar planı gibi somut adımlar bulmak. Bu adımları haftalık ders çalışma programına yerleştirmek, tip adını bilmekten çok daha fazla işe yarar.

Planı tek başına sürdürmekte zorlanan öğrencilerle öğrenci koçluğunda bu soruları haftalık görüşme ve günlük takip içinde, gerçek çalışma haftası üzerinden ele alıyoruz. İhtiyacınızı konuşmak için ilk adım ücretsiz 15 dakikalık ön görüşmedir.

Enneagram eğitimi nedir, almaya değer mi?

Enneagram eğitimi, modelin tiplerini, kanatlarını ve merkezlerini anlatan, çoğunlukla özel kurumlar, dernekler ya da bağımsız eğitmenlerce verilen bir kişisel gelişim programıdır. İçerik, süre ve sertifika koşulları kurumdan kuruma çok farklıdır.

Bir Enneagram sertifikası psikolojik danışmanlık ya da klinik değerlendirme yetkisi vermez. Bir eğitime ya da “enneagram analizi” hizmetine karar vermeden önce şu soruları sorun:

• Eğitmenin psikoloji, rehberlik ya da eğitim alanında nasıl bir geçmişi var?
• Programda modelin bilimsel sınırları anlatılıyor mu?
• Sonuçlar işe alım, eş seçimi ya da çocuğun geleceği hakkında kesin hükümler gibi sunuluyor mu? Öyleyse uzak durun.
• Eğitimden sonra elinizde somut bir iletişim ya da çalışma becerisi kalacak mı?

Veliler için iletişim ve gelişim dönemlerine odaklanan bir alternatif arıyorsanız veli atölyemize göz atabilirsiniz.