DEHB Nedir? Hiperaktivite, Dikkat Eksikliği ve Ailelerin Bilmesi Gerekenler

DEHB nedir, açılımı ne?

DEHB, “Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu”nun kısaltmasıdır: gelişim düzeyine uymayan ölçüde dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve dürtüsellikle kendini gösteren, çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir durumdur. MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün DEHB kitapçığı da bu tanımı Amerikan Psikiyatri Birliği’nin (APA) tanı ölçütlerine dayandırır.

“Nörogelişimsel” ifadesi, durumun beynin gelişimi ve işleyişiyle ilgili olduğunu anlatır; tembellik, şımarıklık ya da “terbiye eksikliği” ile ilgisi yoktur. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH), belirtilerin çocuklukta başladığını ve çoğu zaman ergenlik ve yetişkinlikte de sürdüğünü belirtir.

ADHD açılımı (İngilizce) ve diğer kısaltmalar

Aramalarda sık rastlanan “DHEB” yazımı, harflerin yer değiştirmesinden doğan bir yazım hatasıdır; doğru kısaltma DEHB’dir. Hangisiyle ararsanız arayın, aynı durumdan söz ediliyor.

Hiperaktivite nedir, her hareketli çocuk hiperaktif midir?

Hiperaktivite, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uymayacak ölçüde, ortam gerektirmediği hâlde sürekli hareket etmesidir. Her hareketli çocuk hiperaktif değildir; değerlendirmeyi düşündüren, hareketliliğin sürekli olması, farklı ortamlarda görülmesi ve günlük yaşamı zorlaştırmasıdır.

MEB’in DEHB kitapçığı hiperaktiviteyi oturduğu yerde kıpırdanma, ellerini ayaklarını oynatma ya da yerinde duramama; dürtüselliği ise tepkiyi erteleyememe, düşünmeden hareket etme ve sırasını bekleyememe olarak açıklar. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ise her çocuğun zaman zaman odaklanmakta ve davranışını kontrol etmekte zorlanmasının olağan olduğunu; DEHB’de belirtilerin sürdüğünü, şiddetli olabildiğini ve okulda, evde ya da arkadaşlıklarda güçlük yarattığını vurgular.

Tablodaki sağ sütun bir tanı ölçütü değildir; uzman görüşü almanın zamanının gelip gelmediğini düşünmeniz için bir yol göstericidir.

DEHB belirtileri nelerdir, yaşa göre nasıl değişir?

DEHB belirtileri iki grupta toplanır: dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik. Bu belirtilerin görünümü yaşla değişir; okul öncesinde hareketlilik, ergenlikte ise dikkat, düzen ve zaman yönetimi güçlükleri öne çıkabilir.

Dikkatsizlik belirtileri

• Ayrıntıları gözden kaçırma, dikkatsizce hata yapma
• Ders, oyun ya da sohbette dikkatini sürdürmekte zorlanma
• Kendisiyle konuşulurken dinlemiyormuş gibi görünme
• Yönergeleri sonuna kadar izleyememe, işleri yarım bırakma
• Görevlerini ve eşyalarını düzenlemekte güçlük
• Uzun süre zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma
• Kalem, defter, mont gibi eşyaları sık kaybetme
• Çevresindeki uyaranlarla kolayca dağılma, günlük işlerde unutkanlık

Hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri

• Oturduğu yerde kıpırdanma, ellerini ayaklarını sürekli oynatma
• Oturması beklenen yerde kalkma; uygunsuz yerlerde koşma ya da tırmanma (ergenlerde bunun yerine iç huzursuzluk hissi)
• Sessizce oynamakta zorlanma, sanki “motoru çalışıyormuş” gibi sürekli hareket
• Çok konuşma; soru bitmeden cevabı söyleme
• Sırasını beklemekte zorlanma, başkalarının sözünü ya da oyununu bölme

Yaşa göre görünüm

MEB’in DEHB kitapçığı, APA’ya dayanarak okul öncesi dönemde hiperaktivitenin, ilkokul çağında bileşik görünümün, ergenlik ve yetişkinlikte ise dikkatsizliğin daha sık öne çıktığını aktarır. Aşağıdaki tablo bu değişimi gündelik örneklerle özetler; bir tanı ölçütü değildir.

Kız çocuklarında DEHB daha sessiz bir tabloyla, örneğin hayallere dalma ve dağınıklıkla görülebilir. APA, bu nedenle kızlardaki belirtilerin daha kolay gözden kaçabildiğini belirtir. Sınıfta “uslu ama dalgın” bir öğrenci de desteğe ihtiyaç duyuyor olabilir.

DEHB türleri nelerdir? DSM-5’e göre üç görünüm

DSM-5, DEHB’yi belirtilerin ağırlığına göre üç görünüme ayırır: dikkat eksikliği ağırlıklı, hiperaktivite-dürtüsellik ağırlıklı ve bileşik görünüm. MEB’in kitapçığına göre DSM-5 ile birlikte eskiden “alt tip” denen bu ayrımlar “klinik görünüm” olarak adlandırılmaya başlanmıştır; çünkü bir çocuğun görünümü zamanla değişebilir.

MEB’in kitapçığına göre tanı için belirtilerin en az altı ay sürmesi, gelişim düzeyine uygun olmayan biçimde görülmesi ve en az iki farklı ortamda (örneğin ev ve okul) ortaya çıkması gerekir. APA, belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olmasını da ölçütler arasında sayar. Belirti sayısı eşiği 17 yaş ve üzeri için beştir; daha küçük yaşlarda ilgili alanda en az altı belirti aranır.

Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflaması da aynı üç görünümü tanımlar (6A05.0, 6A05.1 ve 6A05.2). Kısacası “Hangi tür?” sorusunun cevabı bir etiketten çok, çocuğunuzun hangi alanda desteğe ihtiyaç duyduğunu gösteren bir haritadır.

DEHB tanısını kim koyar, süreç nasıl işler?

DEHB tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi ya da çocuk nörolojisi uzmanı gibi uzman hekimler, aile ve öğretmen gözlemlerini de içeren çok boyutlu bir değerlendirmeyle koyar. CDC’nin de vurguladığı gibi DEHB’yi tek başına gösteren bir test yoktur.

1. Gözlemlerinizi yazın. Ne oluyor, ne zamandan beri, hangi ortamda ve günlük yaşamı nasıl etkiliyor?
2. Öğretmenden yazılı gözlem isteyin. “Dikkatsiz” gibi genel ifadeler yerine somut örnekler (hangi ders, ne yaparken, ne sıklıkla) çok daha değerlidir.
3. Çocuk doktoruyla başlayın. CDC, değerlendirme sürecinin işitme ve görme muayenesi gibi tıbbi incelemeleri de kapsadığını belirtir; benzer görünüme yol açabilecek başka sağlık sorunlarının ayırt edilmesi gerekir.
4. Çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesine gidin. APA’ya göre değerlendirme; görüşmeyi, birden fazla kişinin doldurduğu derecelendirme ölçeklerini ve gelişim, aile ve okul öyküsünü içerir.
5. Eşlik eden durumlar da ele alınır. MEB’in kitapçığı; kaygı bozuklukları, öğrenme güçlükleri ve otizm spektrum bozukluğu gibi durumların ayırt edilmesinin son derece önemli olduğunu vurgular.
6. Tanı sonrası plan çocuğa özeldir. CDC, 6 yaşından küçük çocuklarda ilk basamak olarak ebeveynlere yönelik davranış yönetimi eğitimini önerir. Daha büyük çocuklarda davranışçı yaklaşımlar, okul destekleri ve hekimin uygun gördüğü durumlarda ilaç tedavisi birlikte değerlendirilir.

Okulda destek gerekiyorsa okulunuzun rehberlik servisi sizi Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) süreçleri ve okulda yapılabilecek düzenlemeler konusunda yönlendirir.

DEHB hakkında doğru bilinen yanlışlar: mit mi, gerçek mi?

DEHB ile ilgili en yaygın yanlış, onun tembellik, şımarıklık ya da kötü terbiyenin sonucu olduğu düşüncesidir; bilimsel kaynaklar DEHB’yi nörogelişimsel bir durum olarak tanımlar. Yanlış inanışlar hem çocuğun gereksiz yere suçlanmasına hem de desteğin gecikmesine yol açabilir.

DEHB’si olan ya da dikkatte zorlanan çocuğun ders çalışmasını evde nasıl desteklersiniz?

En etkili ev desteği yapıdır: ne zaman, nerede, ne kadar ve hangi sırayla çalışılacağını baştan görünür kılmak, görevi küçük parçalara bölmek ve çabayı hemen fark etmek. MEB’in kitapçığı da görevlerin küçük ve yönetilebilir parçalara bölünmesini, açık yönergeleri ve olumlu pekiştirmeyi etkili bulunan yaklaşımlar arasında sayar.

1. Sabit saat, sabit yer. Her gün aynı saatte, aynı masada başlamak, işe koyulmayı kolaylaştırır.
2. Görevi parçalayın. “Matematik ödevini yap” yerine “önce 1–5. soruları çöz” deyin. Biten her parça küçük bir başarıdır.
3. Kısa bloklarla çalışın. Blok süresini çocuğunuzun bugün rahatça sürdürebildiği süreye göre belirleyin ve zamanla yavaş yavaş uzatın. Bir odak sayacı bu süreyi görünür kılar; çocuklarda dikkat dağınıklığı rehberimizdeki sayacı kullanabilirsiniz.
4. Hareketli mola verin. Molada ekran yerine su içmeyi, birkaç esnemeyi ya da odada kısa bir yürüyüşü tercih edin.
5. Görsel program kullanın. Günün adımlarını kartlarla ya da tabloyla masaya koyun; biten adımı çocuk kendisi işaretlesin.
6. Tek seferde tek yönerge verin. Göz teması kurun, kısa bir cümle kurun ve ne yapacağını size tekrar etmesini isteyin.
7. Çabayı anında ve somut övün. “Aferin” yerine “İlk beş soruyu ara vermeden bitirdin” demek, neyin işe yaradığını gösterir. MEB’in kitapçığında da yer alan yıldız ya da çıkartma gibi küçük sembolik ödüller motivasyonu destekleyebilir.
8. Günü kısa bir kapanışla bitirin. Çanta, ödev defteri ve ertesi günün malzemelerini birlikte kontrol edin.

Görsel çalışma programı örneği

Haftanın tamamını planlamak için haftalık ders çalışma programı nasıl yapılır rehberimizden yararlanabilirsiniz. Çocuğunuzun mizacına uygun motivasyon yollarını merak ediyorsanız mizaç analizi sayfamıza da göz atın.

DEHB’de okulla nasıl iş birliği yapmalısınız?

Öğretmen ve okul rehberlik servisiyle düzenli, somut gözleme dayalı bir iletişim kurun ve evde-okulda aynı dili kullanın. MEB’in kitapçığı, okul ile ev arasındaki iş birliğinin DEHB’li öğrencilerin eğitsel gelişiminde belirleyici rol oynadığını vurgular; CDC de sınıf içi davranışsal müdahaleleri ve okul desteklerini tedavi planının parçası olarak sayar.

• Oturma yeri: Öğretmene yakın, pencere ve kapı trafiğinden uzak bir yer dikkat dağıtıcıları azaltabilir.
• Yazılı yönerge: Ödev ve görevlerin tahtaya ya da deftere yazılı verilmesi, sözlü yönergeyi kaçırma riskini düşürür.
• Görevleri parçalama: Uzun etkinliklerin ara kontrol noktalarıyla bölünmesi.
• Hareket fırsatı: Kâğıt dağıtmak, tahtayı silmek gibi küçük görevler enerjiyi olumlu bir yöne aktarır.
• Olumluyu da paylaşma: Yalnızca sorunları değil, iyi giden anları da içeren bir iletişim defteri ya da haftalık kısa mesaj.
• Ortak hedef: Aynı anda tek bir davranış hedefi (örneğin “ödev defterini her gün doldurmak”) belirleyip ev ve okulda birlikte takip etmek.

Tanı bilgisini okulla paylaşıp paylaşmamak sizin kararınızdır. Ancak öğretmenin çocuğunuzun güçlüklerini bilmesi, onu “isteksiz” bir öğrenci olarak değil, desteğe ihtiyaç duyan bir öğrenci olarak görmesini kolaylaştırır.

DEHB tedavisi ve klinik değerlendirme uzman hekimin işidir; öğrenci koçluğu bunların yerine geçmez. Ancak uzmanın önerileri doğrultusunda evde çalışma düzenini kurmakta ve sürdürmekte zorlanıyorsanız, öğrenci koçluğu haftalık plan ve günlük takip konusunda yardımcı olabilir. Durumunuzu ücretsiz 15 dakikalık ön görüşmede konuşabiliriz.