Not Alma Teknikleri: Derste ve Kitaptan Not Nasıl Alınır, Hangisi İşe Yarar?

Not alma teknikleri nelerdir, hangisini seçmelisin?

En çok kullanılan not alma teknikleri Cornell yöntemi, zihin haritası, anahat (madde madde) yöntemi, tablo yöntemi ve dijital nottur; hangisini seçeceğin dersin ve içeriğin türüne bağlıdır. Tek bir “en iyi” teknik yok: Neden-sonuç ilişkisi yoğun bir tarih konusu ile karşılaştırma isteyen bir biyoloji konusu aynı sayfa düzenine sığmaz.

Hangi tekniği seçersen seç, iki kural değişmez: Duyduğunu ya da okuduğunu kendi cümlelerinle yaz ve notunu sonra kendini sınamak için kullan. Notu yalnızca temize çekip bir kenara koymak, harcadığın emeğin karşılığını almanı zorlaştırır.

Görsel ya da işitsel tercihlerini merak ediyorsan öğrenme stili testi sana fikir verebilir; ancak tekniği seçerken tercihten çok içeriğin yapısına bak. Bir karşılaştırma konusu, kendini “işitsel” biri olarak görsen de tabloda daha net görünür.

Hangi not alma tekniği daha etkili? (Kanıt düzeyi tablosu)

Not alma tekniklerini doğrudan karşılaştıran araştırma sınırlıdır; en güçlü kanıt, notun kendi cümlelerinle yazılmasını ve sonra kendini sınamak için kullanılmasını destekler. Aşağıdaki tablo her teknik için ne kadar kanıt bulunduğunu ve bu kanıtın neye dayandığını gösterir.

Tabloyu okurken şunu unutma: “Sınırlı” kanıt, tekniğin işe yaramadığı anlamına gelmez; yalnızca onu destekleyen araştırmanın az olduğunu gösterir. Dunlosky ve arkadaşlarının 2013 incelemesi on yaygın öğrenme tekniğini değerlendirdi; altını çizmeyi ve özet çıkarmayı “düşük yararlı”, uygulamalı sınamayı ve aralıklı tekrarı “yüksek yararlı” buldu. Bu yüzden her not tekniğinin içine küçük bir sınama adımı koymak, tekniği güçlendirmenin en sağlam yoludur.

Kavram haritaları için de benzer bir tablo var: 55 çalışmayı ve 5.818 katılımcıyı kapsayan bir meta-analizde, 4. sınıftan üniversiteye kadar farklı düzeylerde kavram haritasıyla öğrenmek bilgiyi akılda tutmayla ilişkili bulundu; etki, neyle karşılaştırıldığına göre küçükten büyüğe değişiyordu.

Cornell not alma tekniği nasıl yapılır?

Cornell tekniğinde sayfayı sağda geniş bir not alanı, solda dar bir soru sütunu ve altta bir özet şeridi olarak üçe bölersin; notu derste alır, soruları ve özeti dersten sonra yazar, tekrar ederken not alanını kapatıp sorulara cevap verirsin. Yöntemi Cornell Üniversitesi’nden eğitim profesörü Walter Pauk geliştirdi. Cornell Üniversitesi Öğrenme Stratejileri Merkezi sistemi kaydetme, soru yazma, anlatma, düşünme ve gözden geçirme aşamalarıyla tarif eder.

1. Kaydet (derste): Sağ alana kısa cümleler, anahtar kelimeler ve öğretmenin tahtaya yazdığı örnekleri yaz. Her yeni alt başlıkta bir satır boşluk bırak.
2. Soru yaz (aynı gün): Sol sütuna her not bloğu için bir soru yaz: “Mayozda kromozom sayısı neden yarıya iner?” Anahtar kelime yerine soru yazmak, tekrar ederken kendini sınamanı kolaylaştırır.
3. Anlat: Sağ tarafı bir kâğıtla kapat; sol sütundaki soruları sesli ya da yazılı cevapla. Takıldığın sorunun yanına işaret koy.
4. Düşün: Alt şeride konunun özünü kendi cümlelerinle 2–3 cümleyle yaz. “Bu konu daha önce öğrendiğim neyle bağlantılı?” sorusuna da kısa bir not ekle.
5. Gözden geçir: Birkaç gün sonra ve hafta sonunda yalnızca işaretli sorulara dön; kolaylaşan soruların işaretini kaldır.

Doldurulmuş bir Cornell sayfası nasıl görünür?

Özet (alt şerit): Mitoz vücut hücrelerini kromozom sayısını koruyarak çoğaltır; mayoz kromozom sayısını yarıya indirerek üreme hücrelerini oluşturur.

Soruları günlere yayarak tekrar etmenin ayrıntısını verimli ders çalışma teknikleri rehberimizdeki aralıklı tekrar bölümünde anlattık; burada notun kendisine odaklanıyoruz.

Zihin haritası nasıl çizilir, hangi derslerde işe yarar?

Zihin haritası, ana kavramı sayfanın ortasına yazıp alt başlıkları dallar, ayrıntıları da daha ince dallar hâlinde çizdiğin bir not biçimidir; konular arasındaki bağlantıyı görmek istediğin ünite sonlarında en çok işe yarar. Ders hızlı ilerlerken harita çizmek zordur; bu yüzden zihin haritası çoğu zaman ders notunun ikinci aşamasıdır.

1. Kâğıdı yatay çevir ve ortaya ünitenin adını yaz: “Kurtuluş Savaşı’na hazırlık dönemi”.
2. Ana dalları çiz: Her dal bir alt başlık olsun; dal başına tek kelime ya da kısa bir ifade yaz.
3. İnce dallarla ayrıntı ekle: Kişi, yer, neden, sonuç.
4. Bağlantıyı okla göster ve okun üzerine ilişkiyi yaz: “bu yüzden”, “buna tepki olarak”, “bunun sonucu”.
5. Önce ezberden çiz: Kitaba bakmadan hatırladığın kadarını çiz; sonra kitabı açıp eksikleri başka renkle tamamla. Eksik dallar, tekrar listenin ta kendisidir.

Zihin haritasının yakın akrabası olan kavram haritalarında oklar, kavramlar arasındaki ilişkiyi adlandırır. Kendi haritanda da okların üzerine ilişkiyi yazmak, haritayı süslü bir başlık listesinden çıkarıp anlam haritasına çevirir.

• Tarih: Neden-sonuç zincirleri, bir dönemin olayları ve kişileri.
• Biyoloji: Sistemler ve organlar, besin zincirleri, hücre yapıları.
• Coğrafya: İklim, bitki örtüsü ve ekonomik faaliyet arasındaki bağlar.
• Edebiyat: Akımlar, temsilcileri ve eserleri.
• Matematik: Formül ezberi için değil, bir ünitenin konu sırasını ve konular arası bağlantıyı görmek için.

Anahat ve tablo yöntemi ne zaman kullanılır?

Anahat yöntemi konuyu başlık, alt başlık ve madde düzeninde yazmaktır ve düzenli anlatılan konularda hızlıdır; tablo yöntemi ise iki ya da daha fazla kavramı aynı ölçütlere göre karşılaştırman gerektiğinde en net sonucu verir.

Anahat yöntemi

Öğretmen konuyu başlıklar hâlinde, sırayla anlatıyorsa anahat en hızlı not biçimidir. Ana başlığı sola yaslarsın, alt başlıkları içeriden, ayrıntıları daha içeriden yazarsın:

• Türkiye’de iklim tipleri
  • Akdeniz iklimi: yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı · bitki örtüsü maki
  • Karadeniz iklimi: her mevsim yağışlı · bitki örtüsü orman
  • Karasal iklim: yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlı · bitki örtüsü bozkır

Anahatın zayıf yanı, kendi başına sınama içermemesidir. Bunu kapatmak için her ana başlığın yanına bir soru ekle: “Karadeniz’de neden her mevsim yağış görülür?” Tekrar ederken maddeleri kapatıp bu soruyu cevapla.

Tablo yöntemi

Sık karıştırılan iki konuyu ayırmanın en kısa yolu, onları aynı ölçütlerle yan yana koymaktır. Örneğin 10. sınıf biyolojide mitoz ve mayoz:

Derste not nasıl tutulur?

Derste not tutmak her şeyi yazmak değil, dinlerken seçmektir: Öğretmenin vurguladığı fikri, tahtadaki örneği ve anlamadığın yeri kısa ifadelerle, kendi cümlelerinle yazarsın. Söyleneni kelimesi kelimesine yazmaya çalışırsan hem geri kalırsın hem de dinlediğini işlemeye zaman bulamazsın.

Bu son nokta araştırmayla da destekleniyor: Mueller ve Oppenheimer’ın 2014 tarihli çalışmasında dersi kelimesi kelimesine geçirme eğilimi, kavramsal sorulardaki başarıyı düşüren etken olarak öne çıktı. Hızlı yazıyorsan bile bu hızı dersi dikte etmeye değil, anlatılanı kısaltmaya kullan.

Ders öncesi, sırası ve sonrası

1. Dersten önce (2–3 dakika): Önceki dersin soru sütununa göz at; sayfanın üstüne tarih ve konu yaz.
2. Ders sırasında: Öğretmenin “Bu çok önemli”, “Sınavda sık çıkar”, “Şuna dikkat” dediği yerleri, tahtaya yazdıklarını ve tekrar ettiği fikirleri yaz. Anlamadığın yere büyük bir soru işareti koy.
3. Kısalt: Aşağıdaki sembolleri kullan; kendi sembollerini de ekleyebilirsin, ama her sembolü hep aynı anlamda kullan.
4. Dersin hemen sonunda: Soru işaretli yeri öğretmenine ya da bir arkadaşına sor.
5. Aynı gün (10 dakika): Eksik kelimeleri tamamla, soru sütununu ve alt özeti yaz.

Video derste ve online derste not

Video derste en büyük tuzak, videoyu her cümlede durdurup söyleneni olduğu gibi yazmaktır. Bunun yerine bir bölümü izle, videoyu durdur ve izlediğini, notuna bakmadan kendi cümlelerinle yaz. Videoyu hızlandırmak zaman kazandırır gibi görünse de anlamadığın yerde geri sarmak zorunda kalırsan kazanç kaybolur. Online derste açık sekmeler ve bildirimler dikkatini bölüyorsa ders çalışırken odaklanma rehberimizdeki telefon ve ekran düzenine bak.

Kitaptan not nasıl çıkarılır?

Kitaptan not çıkarırken önce bir alt başlığı baştan sona oku, sonra kitabı kapatıp hatırladığını kendi cümlelerinle yaz, en son kitabı açıp eksikleri tamamla; okurken satır satır not almak yerine bölüm sonunda yazmak, notu bir hatırlama alıştırmasına dönüştürür. Derste hızı öğretmen belirler, kitapta ise sen; bu yüzden iki durumun not stratejisi farklıdır.

1. Göz gezdir: Başlıklara, kalın yazılara, görsellere ve bölüm sonu sorularına bak.
2. Başlıkları soruya çevir: “Sanayi İnkılabı” başlığı “Sanayi İnkılabı’nın sonuçları nelerdir?” sorusuna dönüşsün.
3. Bir alt başlığı oku, kalemi bırak: Okurken altını çizme isteğini sınırla; bir paragrafta en fazla bir ifadeyi işaretle.
4. Kapat ve yaz: Kitabı kapatıp sorunun cevabını kendi cümlelerinle 3–5 satırda yaz.
5. Aç ve düzelt: Eksik ya da yanlış yerleri farklı renkle düzelt; düzelttiğin yer, tekrar listenin ilk maddesidir.
6. Bölüm sonunda tek sayfaya indir: Ya bir tablo ya da bir zihin haritası; ikisini birden değil.

Altını çizmek ve uzun özet çıkarmak neden yetmez? Çünkü ikisi de metni tanıdık hâle getirir ama hatırlamayı sınamaz. Yukarıdaki tabloda da gördüğün gibi Dunlosky ve arkadaşlarının incelemesinde ikisi de düşük yararlı bulundu. Kitap kapalıyken yazmak ise seni en çok zorlayan, bu yüzden en çok öğreten adımdır.

Paragraf ağırlıklı derslerde metni hızlı ve doğru okumak ayrı bir beceri; bunun için paragraf soruları nasıl çözülür rehberimize bakabilirsin.

Tabletle ya da bilgisayarla not almak defterden kötü mü?

Kanıt karışık: Bir meta-analiz el yazısıyla not almanın biraz daha iyi sonuç verdiğini gösterirken, ünlü bir deneyi birebir tekrarlayan bir çalışma el yazısının üstünlüğünü doğrulamadı; asıl fark, hangi araçla yazdığından çok kelimesi kelimesine yazıp yazmadığındadır.

Klavyeyle not alanlar genellikle daha çok ve daha çok kelimesi kelimesine not alır. 24 çalışmayı birleştiren 2024 tarihli bir meta-analizde el yazısıyla not alan üniversite öğrencilerinin başarısı daha yüksek çıktı; klavyeyle alınan notlar daha uzun olsa da bu, başarıya yansımadı. Öte yandan Mueller ve Oppenheimer’ın deneyini birebir tekrarlayan 2021 tarihli bir çalışmada dersten hemen sonraki sınavda el yazısı grubunun bir üstünlüğü görülmedi; araştırmacılar sonuçların, el yazısının bilgiyi daha iyi kodlattığı fikrini desteklemediğini yazdı.

• Defter çoğu öğrenci için en az dikkat dağıtan seçenektir; şema ve ok çizmek kolaydır.
• Tablet ve kalem el yazısının avantajını düzenleme kolaylığıyla birleştirir; ama yalnız bildirimleri kapatabiliyorsan.
• Bilgisayar kullanıyorsan dikte etmemek için her paragraftan sonra yazmayı bırakıp bir cümlelik kendi özetini ekle.
• Yazma güçlüğü gibi özel bir gereksinimin varsa klavye, ses kaydı ya da başka bir destek gerekebilir; bu konudaki araştırmalar bu öğrencileri çoğunlukla kapsamıyor, bu yüzden rehber öğretmeninle sana uygun yolu belirle.

Notlarını sınav hazırlığına nasıl çevirirsin?

Not, sınavdan önce bir kez okunacak bir arşiv değil, haftalar boyunca kendini sınayacağın bir soru bankasıdır: Notunu aynı gün tamamla, birkaç gün sonra soru sütunuyla kendini sına, hafta sonunda tek sayfalık bir haritaya indir.

Denemelerdeki yanlışlarını notlarına bağlamak döngüyü tamamlar: deneme analizi sırasında “bilgi eksiği” diye ayırdığın her yanlış, ilgili notunun soru sütununa yeni bir soru olarak girsin. Ezberlemen gereken listeler, sıralar ve terimler için hafıza teknikleri rehberimizdeki yöntemleri notlarınla birleştirebilirsin.

Örnek: Elif 10. sınıfta biyoloji notlarını her akşam temize çekiyor ama yazılıda “Mayozda kromozom sayısı neden yarıya iner?” sorusunda takılıyor. Temize çekmeyi bırakıp aynı süreyi soru sütununa ayırıyor; perşembe akşamları notlarını kapatıp soruları cevaplıyor, cumartesi ünitenin haritasını ezberden çiziyor. Birkaç hafta sonra hangi konularda hâlâ takıldığını görmek için artık bütün defteri okuması gerekmiyor; işaretli sorular yetiyor.

Not düzeni kurmak kolay, haftalarca sürdürmek zor. Planı tek başına sürdürmekte zorlanıyorsan öğrenci koçluğu sürecinde haftalık programına not tamamlama ve tekrar zamanlarını birlikte yerleştirir, bunları deneme analizinle bağlarız. İlk adım ücretsiz 15 dakikalık ön görüşmedir.