Basit makine nedir, ne kazandırır, ne kazandırmaz?
Basit makineler kuvvetin büyüklüğünü, yönünü ya da uygulama noktasını değiştirerek iş yapmayı kolaylaştıran araçlardır. Hiçbir basit makine işten kazanç sağlamaz: kuvvetten kazanılıyorsa yoldan kaybedilir.
| Avantaj | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Kuvvetten kazanç | Yükten daha küçük kuvvetle iş yapmak | Hareketli makara, uzun rampa |
| Yön değiştirme | Kuvveti daha rahat bir yönde uygulamak | Bayrak direğindeki sabit makara |
| Yoldan kazanç | Kuvvet az yol alırken yükün çok yol alması | Cımbız, olta kamışı |
Öğretim programı bu ünitede matematiksel bağıntılara girmez; sorular hangi düzenekte kuvvetin azaldığı, arttığı ya da yön değiştirdiği üzerinedir.
Sabit makara, hareketli makara ve palanga
Sabit makara bir yere sabitlenmiştir ve yalnız kuvvetin yönünü değiştirir; hareketli makara yükle birlikte hareket eder ve kuvvetten kazanç sağlar; palanga ise ikisinin birlikte kullanıldığı düzenektir.
| Düzenek | Kuvvetten kazanç | Yön değişir mi? | Günlük hayatta |
|---|---|---|---|
| Sabit makara | Yok (kuvvet = yük) | Evet | Bayrak direği, kuyudan kova çekme |
| Hareketli makara | Var (makara ağırlığı ve sürtünme yok sayılırsa yükün yarısı kadar kuvvet) | Hayır | Yük asansörleri |
| Palanga | Var | Evet | İnşaat vinci, gemi direkleri |
Hareketli makarada yükü iki ip parçası taşıdığı için kuvvet azalır; ama yükü 1 metre kaldırmak için ipi 2 metre çekmek gerekir. Kazanılan kuvvet yoldan ödenir.
Kaldıraç: destek noktası, yük kolu ve kuvvet kolu
Kaldıraç, bir destek noktası etrafında dönebilen sert bir çubuktur. Destek ile yük arasındaki uzaklık yük kolu, destek ile kuvvet arasındaki uzaklık kuvvet koludur; kuvvet kolu yük kolundan uzunsa kuvvetten kazanç sağlanır.
| Ortada ne var? | Örnekler | Sağladığı avantaj |
|---|---|---|
| Destek noktası | Tahterevalli, makas, pense, eşit kollu terazi | Destek nereye yakınsa ona göre kuvvet ya da yol kazancı |
| Yük | El arabası, ceviz kıracağı, gazoz açacağı | Her zaman kuvvetten kazanç |
| Kuvvet | Cımbız, maşa, olta kamışı | Her zaman yoldan kazanç, kuvvetten kayıp |
Makasla kalın bir kartonu bıçakların ucuyla kesmek zordur, vidaya yakın yerle kesmek kolaydır: karton destek noktasına yaklaştıkça yük kolu kısalır ve gereken kuvvet azalır.
Kaldıraç oyun alanı: destek noktasını kaydır
Destek noktasını kaydırıp yükü değiştir; yükü dengelemek için gereken kuvveti, kuvvetten kazanç olup olmadığını ve kuvvet ucunun ne kadar ineceğini gör. Destek noktasını yüke yaklaştırınca kuvvetin azaldığını ama kuvvet ucunun daha çok yol aldığını, yani işten kazanç olmadığını fark edeceksin.
Oyun alanı · kaldıraç
Destek noktasını kaydır, kuvvetin nasıl değiştiğini gör
Yükü ve destek noktasının yerini değiştir; yükü dengelemek için gereken kuvveti, kuvvetten kazanç olup olmadığını ve yoldan ne kaybettiğini gör.
Öğretim programında basit makineler için formül istenmez; bu alan, kol uzunluğu ile gereken kuvvet arasındaki ilişkiyi görmen için. Sürtünme ve kaldıraç çubuğunun ağırlığı yok sayıldı.
Eğik düzlem: rampa uzadıkça kuvvet azalır
Eğik düzlem, yükü doğrudan kaldırmak yerine eğimli bir yüzey boyunca iterek yükseğe çıkarmayı sağlar. Aynı yüksekliğe çıkan eğik düzlem uzadıkça gereken kuvvet azalır, alınan yol artar. Yükleme rampaları, engelli rampaları ve dağlardaki zikzak yollar eğik düzlem örnekleridir. Merdivenler de basamaklı bir eğik düzlem gibi düşünülebilir.
Çıkrık: kol uzadıkça kuvvet azalır
Çıkrık, bir silindire bağlı kolun döndürülmesiyle çalışan basit makinedir. Kolun çizdiği çember, ipin sarıldığı silindirden büyükse kuvvetten kazanç sağlanır. Kuyu çıkrığı, kapı kolu, tornavida, musluk ve direksiyon çıkrık örnekleridir. Kalın saplı tornavidayla vidayı sıkmak kolaydır, çünkü elin döndürdüğü sap vidanın ucundan çok daha geniştir.
Dişli çark, vida ve kasnak
Dişli çark, vida ve kasnak da birer basit makinedir; öğretim programında bunların ayrıntısına girilmez. Dişli çarklar dönme hareketini ve hızını değiştirir (saat, bisiklet vitesi). Vida, bir silindirin çevresine sarılmış eğik düzlem gibidir. Kasnaklar kayış ya da zincirle birbirine bağlanarak hareketi uzağa aktarır. Bisiklet gibi birden fazla basit makinenin birlikte çalıştığı araçlara bileşik makine denir.
Programın ikinci kazanımı bir tasarım görevidir: öğrencilerden günlük hayatta iş kolaylığı sağlayacak bir basit makine düzeneğini önce çizerek, şartlar uygunsa üç boyutlu model olarak tasarlamaları istenir.
Ünite ünite ilerlemeni LGS konuları sayfasındaki takip çizelgesinde, deneme netlerini deneme takip çizelgesinde izleyebilirsin.
Basit makineler: 10 soruluk kendini dene testi (adım adım çözümlü)
Aşağıdaki 10 soruyu çöz; her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümü adım adım görürsün. Sonda yanlış yaptığın soruları yeniden çözebilirsin. Sorular bu sayfa için MEB kazanımlarına göre yazıldı; sonuçların yalnız bu cihazda tutulur.
Kendini dene · adım adım çözüm
Konu testi: 10 soru, her birinin çözümü adım adım
Şıkkı seç; doğru mu yanlış mı hemen gör, çözümü adım adım aç. Sonda yanlışlarını yeniden çözebilirsin.
Sorular MEB 8. sınıf öğretim programı kazanımlarına göre bu sayfa için yazıldı; sonuçların yalnız bu cihazda tutulur.
Bu konu hangi kazanımları kapsıyor?
Konu, MEB fen bilimleri öğretim programındaki aşağıdaki 8. sınıf kazanımlarını kapsar. 2026-2027’de 8. sınıf mevcut programla okutuluyor; Maarif Modeli programıyla başlayan öğrenciler LGS’ye ilk kez 2028’de girecek.
| Kod | Kazanım | Programdaki sınır |
|---|---|---|
| F.8.5.1.1 | Basit makinelerin sağladığı avantajları örnekler üzerinden açıklar. | Sabit ve hareketli makara, palanga, kaldıraç, eğik düzlem, çıkrık; işten kazanç yok; matematiksel bağıntılara girilmez. |
| F.8.5.1.2 | Basit makinelerden yararlanarak günlük yaşamda iş kolaylığı sağlayacak bir düzenek tasarlar. | Önce çizim; şartlar uygunsa üç boyutlu model. |
Kaynaklar
- Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı (3-8. Sınıflar), 2018: 8. sınıf kazanımları — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı
- Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: 2026-2027'de programın uygulandığı sınıflar (8. sınıf mevcut programla devam ediyor) — T.C. Millî Eğitim Bakanlığı
Bu rehberi kim hazırladı?
Aile ve Eğitim Koçluk Ekibi — İstanbul merkezli, Türkiye geneli online öğrenci koçluğu, mizaç analizi ve veli atölyeleri. Rehberlerimiz koçluk görüşmelerinde en sık karşılaştığımız soruları ve güvenilir kaynakları temel alır; resmî kurallar değiştiğinde güncellenir.
Yaklaşımımızı tanı
